Friday, September 09, 2016

Friday, September 09, 2016

دستاس = آسیاب سنگی دستی

 

روایت آسیاب های دستی خانه مادربزرگ ...

 

این روزها با وجود سیلوهای عظیم نگهداری گندم و آسیابهای مدری که گندم را در یک چشم به هم زدن به آرد تبدیل می کنند تهیه نان بسیار آسان شده ولی در قدیم اینگونه نبود و تهیه نان کار بس مشکل بود

اون قدیما که خبری از این سیلوهای مدرن و آسیاب های جدید نبود . خانواده های روستایی آرد مورد نیاز برای پخت نان را با دست آسیاب می کردن با وسیله ای که به آن دستاس می گفتند

دستی آسیاب یا بطور خلاصه دستاس ! از دو سنگ گرد که قطری حدود 60 سانتی متر و ضخامت حدودا 10 سانتی متر بوده  داشت و روی هم قرار داشتند درست شده بود اینها باید توسط استادکاران سنگ تراش تراشیده میشد و دو سوراخ بر روی قطعه بالایی و سوراخی هم روی قطعه پائینی قرار داده می شد. در حاشیه سنگ بالایی دسته ای چوبی بطول 20سانتی متر داشت که با دست حرکت داده می شد و باعث چرخش سنگ بالایی بر روی سنگ پائینی می شد و اینها اولین آسیابهایی بودند که برای آرد کردن گندم و جو از آن استفاده می کرده اند

هر دو سنگ سوراخی در وسط داشتند که توسط چوبی بطول 30 سانتی متر از وسط دو سنگ عبور کرده بود به هم متصل می شدند در این نوع از آسیاب همیشه قطعه پایینی ثابت و قطعه بالایی در حرکت است . همزمان با حرکت قطعه سنگ بالایی گندم از سوراخ وسط  به تدریج ریخته شده تا با قرار گرفتن آن بین دو سنگ آرد شده و از حاشیه بین دو سنگ بیرون می آید.

مرد باید که در کشاکش دهر .... سنگ زیرین آسیا باشد !

 

قطعه چوبی سومی نیز وجود داشته است که در واقع بین دو قطعه چوب نام برده شده قرار می گرفته و اهرمی برای ثابت نگهداشتن فاصله دسته چرخاننده و چوب وسطی بوده است تا در ضمن از گشاد شدن سوراخ قطعه بالایی جلوگیری نماید .

وقتی که من بچه بودم و به خانه پدر بزرگ می رفتم در روستاهای مسعود آباد و زرنان  ( که روستای آباء و اجدادی ما بوده است ) از این وسیله برای آرد کردن گندم استفاده نمی شد چون مدتها بود آسیابهای دیزلی ( یا بقول روستایی های آسیو برقی = آسیاب برقی ) اومده بود و این آسیابها در چشم برهم زدنی چند گونی گندم رو به آرد تبدیل می کردند آردی نرم و گرم که یکی از لذت های ما پر کردن گونی ها با این آردهای گرم و نرم بود !

ولی بارها می دیدم که مادر بزرگ از این دستاس ها برای پوست کندن گندم و جو و جوپرک و تهیه بلغور برای شکمبه ( و نیز خرد کردن سنگ نمک ) استفاده می کرد در واقع در آن موقع دستاس بیشتر کاربرد تفننی داشت ... ولی در همان زمان در خیلی از جاهای دیگه ایران و بخصوص روستاهای دور افتاده همچنان این دستاس ها برای تهیه آرد نان مصرف کاربرد داشته است .

جنس سنگ دستاس : واضح است که دستاس باید از سنگی محکم که براحتی خرد نشود و مقاومت زیادی داشته باشد درست شود با این حال به مرور زمان دستاس کارآیی اش را از دست میداد و سائیده می شد و از ضخامتش کم می شد 

سالهاست که دیگه کسی از دستاس استفاده نمی کنه و من حتی یه نمونه اش رو هم ندیدم ... و با آرمیدن مادربزرگ ... دستاس هم از رده خارج شد .

..........................نوشته : محمد توکلی 17 شهریورماه 1396 – ممکو

/ 0 نظر / 24 بازدید